پيام هاي بهداشتي در خصوص تغذيه با شير مادر


نوزاداني كه از شير مادر تغذيه مي كنند از نوزاداني كه با شيرخشك يا غذاهاي ديگر تغذيه مي شوند كمتر دچار بيماري و سوء تغذيه مي گردند

پيام هاي بهداشتي در خصوص تغذيه با شير مادر

نوزاداني كه از شير مادر تغذيه مي كنند از نوزاداني كه با شيرخشك يا غذاهاي ديگر تغذيه مي شوند كمتر دچار بيماري و سوء تغذيه مي گردند . اگر تمام نوزادان تا حدود شش ماهگي منحصراً با شير مادر تغذيه شوند ، از مرگ و مير بيش از يك ميليون نوزاد در سال پيشگيري خواهد شد . در جوامع فقيري كه والدين قادر به تهيه ي شير خشك كافي ،آب تميز جهت مخلوط نمودن با آن و استريليزه كردن شيشه ي شير و سرپستانك نباشند ، تغذيه با شيشه ي شير يك تهديد جدي محسوب مي گردد .

شش پيام اساسي در اين فصل ارائه مي شود كه به كار بستن آنها مي تواند باعث ارتقاء رشد سالم كودكان و در نجات جان آنان مؤثر باشد .

بسياري از مادران در توانايي خود براي شير دادن ، دچار عدم اعتماد به نفس هستند . آنان به تشويق و پشتيباني عملي شوهران خود ، كاركنان بهداشتي ، خانواده ، دوستان و ... نياز دارند .

پيام هاي اساسي اين بخش عبارتند از :

1.   تغذيه با شير مادر به تنهايي بهترين غذا و آشاميدني ممكن براي كودك است . هيچ غذا و آشاميدني ديگري تا حدود شش ماه اول زندگي ضروري و لازم نيست .

-  از لحظه ي تولد تا حدود 6 ماهگي ، شير مادر تنها و غذا آشاميدني مورد نياز نوزاد محسوب مي شود . اين بهترين غذايي است كه نوزاد مي تواند بخورد . غذاهاي جانشين ديگر مانند شيرگاو ، انواع شيرخشك ها ، فرني و حريره هرگز به خوبي شيرمادر نخواهد بود .

- شير مادر حتي در آب و هواي گرم و خشك حاوي آب كافي جهت رفع نيازهاي كودك نوپا مي باشد . آب اضافي يا‌ آشاميدني هاي شيرين جهت رفع تشنگي كودك لزومي ندارد . به علاوه آنها مي توانند زيان آور باشند . در صورتي كه به كودك آب يا آشاميدني ديگري داده شود خطر ابتلاي كودك به اسهال و ساير بيماري ها افزايش مي يابد .

- زماني كه كودك به سن حدود شش ماهگي مي رسد دادن ساير غذاها و آشاميدني ها ضرورت مي يابد . اگر توزین ماهانه ي كودك كمتر از شش ماه نشانه ي عدم رشد كافي او باشد ، امكان دارد كه كودك به دفعات بيشتري نياز به تغذيه با شير مادر داشته باشد . اگر كودك قبلاً به طور مرتب با شير مادر تغذيه شده باشد ، كمبود وزن او نويد آن است كه كودك يا بيماري دارد و يا علاوه بر تغذيه با شير مادر از غذاهاي ديگري نيز بايد استفاده كند .

- تغذيه با شير مادر بايد تا سال دوم ادامه يابد .

2 . نوزادان بايد در صورت امكان بلافاصله پس از به دنيا آمدن به وسيله ي شير مادر تغذيه گردند . در حقيقت تمام مادران مي توانند نوزادانشان را با شير خود تغذيه كنند .

- مادر و نوزاد نبايستي در اطاق هاي جداگانه نگهداري شوند . نوزاد بايد اجازه داشته باشد به دفعاتي كه مي خواهد از شير مادر تغذيه كند .

 -اگر مادري در زايشگاه زايمان كند ، حق دارد نوزادش را در تمام مدت 24 ساعت نزد خويش نگه دارد و نبايد چيز ديگري به جيز شير مادر به نوزاد داده شود .

- تغذيه با شير مادر بلافاصله پس از تولد نوزاد سبب توليد بيشتر شير مادر خواهد شد . تغذيه با شير مادر حداكثر يك ساعت پس از تولد بايد شروع شود .

- شير زرد رنگ غليظي كه كلستروم يا آغوز ناميده مي شود در چند روز اول بعد از زايمان توليد مي شود و براي كودك مفيد است . آغوز ماده ي مغذي است كه مي تواند كودك را در برابر عفونت هاي شايع حفاظت كند . كودك تا زمان جمع شدن شير در پستان مادر نياز به هيچگونه غذا و آشاميدني ديگري ندارد . در برخي جوامع به مادران توصيه مي شود كه به نوزاد خود كلستروم يا آغوز را ندهند ولي اين توصيه نادرست است .

- بسياري از مادران در روزهاي شروع شيردهي ، به خصوص در مورد نخستين فرزند خود نيازمند كمك و راهنمايي هستند . در چنين شرايطي ، نصيحت ها و راهنمايي هاي مادران با تجربه ، كمك خوبي جهت پيشگيري و حل مشكلات شير دهي خواهد بود .

- تمام مادران مي توانند داراي شير كافي باشند اگر :

- نوزاد سينه ي مادر را در وضعيت مناسب و كاملاً راحت به دهان بگيرد .

- نوزاد به هر ميزان و هر چند يكبار كه نياز دارد ، چه روز و چه شب ، پستان مادر را بمكد .

- وضعيت در آغوش گرفتن نوزاد در موقع شيردهي از اهميت بسياري برخوردار است . وضعيت نامناسب مكيدن ، سبب مشكلات زير خواهد شد :

- زخم يا ترك دار شدن نوك سينه ،

- كمبود شير ،

- امتناع نوزاد از خوردن شير ،

- علائمي كه نشان دهنده ي وضعيت مناسب نوزاد در حين شير خوردن است ، عبارتند از :

- تمام اندام نوزاد به طرف مادر قرار گرفته باشد ،

- مكيدن هاي كودك طولاني و عميق باشد ،

- كودك آسوده و خوش حال باشد ،

- مادر در نوك پستان احساس درد نكند ،

- گريه كردن علامت نياز كودك به غذاي كمكي نيست . بلكه عموماً به اين معني است كه كودك نياز بيشتري به نوازش و در آغوش گرفتن دارد . بعضي از كودكان با مكيدن بيشتر سبب ترشح شير زيادتري مي شوند .

- مادراني كه فكر مي كنند شيرخوردنشان به تنهايي براي نوزاد كافي نيست ، عموماً در چند ماه اول زندگي نوزاد ، از غذاهاي كمكي استفاده مي كنند . اين مسئله سبب خواهد شد كه كودك سينه ي مادر را كمتر بمكد و در نتيجه ترشح شير كمتر شود . براي جلوگيري از اين امر ، بايد به مادران اطمينان خاطر داد كه شير مادر به تنهايي غذايي مناسب و كافي است . آنان احتياج به تشويق و پشتيباني عملي افراد خانواده ، همسر و ... دارند .

- مادران شاغل احتياج به مرخصي هاي زمان زايمان و اوقات خاص شيردهي در خلال كار روزانه  و محلي جهت نگه داري كودكان خود در ساعات كار دارند . لذا كار فرمايان و ... نقش اساسي در پشتيباني از تغذيه با شير مادر را ايفا مي نمايند .

- شوهر ، خانواده و افراد نزديك بايد مادر را در انجام كارهاي خسته كننده ياري كنند و شرايط آسايش و غذاي كافي براي مادر فراهم نمايند . به اين ترتيب به حفظ سلامت مادر و نوزاد كمك مي شود .

- تغذيه با شير مادر مي تواند فرصت مناسبي را براي مادر فراهم سازد تا چند دقيقه اي استراحت كند . شوهر و ساير اعضاي خانواده مي توانند مادر را تشويق كنند كه در حين شير دادن به نوزاد در محل ساكت و آرامي استراحت كند .

3 . تغذيه با شير مادر موجب افزايش توليد شير مي شود . هر كودك نياز دارد كه به طور مكرر از پستان مادر تغذيه كند . اين امر موجب مي شود شير مادر به اندازه ي كافي جهت رفع نيازهاي كودك توليد شود .

- از بدو تولد بايد به نوزاد در هر زماني كه نياز دارد شير داد . غالباً نوزادان نياز خود را با گريه كردن بيان مي كنند . مكيدن متناوب پستان براي توليد شير لازم است .

- مكيدن مكرر از متورم شدن و همچنين از درد پستان جلوگيري مي كند .

- در مراحل اول شير خوارگي ، دادن انواع شيرهاي خشك ، شيرگاو ، آب و ساير آشاميدني ها سبب كاهش مصرف شير مادر توسط نوزاد مي شود كه اين امر منجر به كاهش ترشح شير مي گردد . استفاده از شيشه ي شير براي دادن مايعات سبب مي شود كه كودك ديگر از پستان مادر شير نخورد . به علاوه اين كار مي تواند كودك را گيج كند ، زيرا عمل مكيدن شيشه ي شير با عمل مكيدن پستان متفاوت است . كودكاني كه بين دو عمل مكيدن پستان و مكيدن شيشه ي شير گيج شده اند ، ممكن است از شير مادر كمتر تغذيه كنند و اين امر منجر به كاهش شير مادر  مي گردد .

4 . تغذيه با شير مادر نوزادان و كودكان نوپا را بر عليه بيماري هاي خطرناك محافظت مي كند . تغذيه به وسيله ي شيشه و شيرخشك ممكن است به بيماري هاي خطرناك منجر شود .

- شير مادر نقش اوليه ي ايمن سازي را براي كودك ايفا مي كند . شير مادر به حفاظت نوزاد در برابر اسهال ، سرفه ، سرماخوردگي و ساير بيماري هاي شايع كمك مي كند . حداكثر حفاظت زماني به وجود مي آيد كه فقط شير مادر در شش ماهه ي اول زندگي كودك داده شود .

- غذاهاي كمكي مثل شير خشك ، شير گاو و ... كه به وسيله ي شيشه به كودك داده مي شود او را به هيچ وجه در مقابل بيماري ها حفاظت نمي كند . تغذيه با شيشه ، سبب بيماري هايي مثل اسهال مي شود ، مگر اين كه از آب جوشيده استفاده شود و شيشه و سر شيشه قبل از هر وعده ي غذا ، خوب در آب جوش ضد عفوني گردند .

- اگر مادر به هر دليلي نمي تواند شير خود را بر هر بايستي او را راهنمايي كرد تا روش هاي مناسب تغذيه را به كار ببرد .

- اگر به هر دليلي نمي توان به كودك از پستان شير داد ، بهتر است شير مادر را دوشيد و به او داد . اين شير بايد به وسيله ي فنجاني را خوب تميز شده به كودك داده شود . فنجان به علت اين كه خوب شسته مي شود مطمئن تر از شيشه ي شير و سر پستانك است .

- بهترين غذا براي نوزاداني كه مادرش به دلايلي شير دارد ، تغذيه با شير مادر ديگري است .

- شير خشك در صورتي كه خيلي رقيق تهيه شود از رشد مناسب كودك جلوگيري مي كند .

- شير گاو و شير خشك اگر براي چند ساعت در اطاق با درجه ي حرارت معمولي قرار گيرند ، فاسد مي شوند ، در حاليكه شير مادر در همان درجه حرارت حداقل 8 ساعت بدون اينكه خراب شود ، دوام مي يابد .

5 . دادن غذاهاي كمكي متنوع از حدود شش ماهگي براي كودك ضروري است وليكن تغذيه با شير مادر بايد تا سال دوم زندگي كودك ادامه يابد .

- اگر چه كودكان بعد از شش ماهگي نياز به غذاهاي كمكي دارند وليكن شير مادر براي او هنوز به عنوان يك منبع انرژي ، پروتئين و ساير مواد مغذي نظير ويتامين A تلقي مي شود . همچنين به حفاظت وي در برابر بيماري ها در طول سال دوم زندگي كمك مي كند .

- براي كودك در سنين بين يك الي دو سالگي علاوه بر غذاي خانواده ، شير مادر نيز مفيد است . شير مادر به عنوان بخشي از وعده ي غذايي كودك ، غذاي كمكي بين دو وعده ي غذايي يا هر زمان كه كودك احساس گرسنگي كند مفيد است ، اما از اين زمان به بعد تمام كودكان نياز به غذاهاي ديگري دارند . شير مادر در سال دوم زندگي كودك يك غذاي كمكي براي او محسوب مي گردد و نبايد جانشين وعده هاي اصلي غذاي او شود .

6 . شير دهي مي تواند مادر را به مدت 6 ماه پس از زايمان تا 98%  در مقابل بارداري مجدد حفاظت كند . البته اين امر زماني امكان پذير است كه كودك به طور مكرر در شبانه روز با شير مادر تغذيه شده و به طور منظم به او غذا و آشاميدني داده نشود . در ضمن بايد عادت ماهيانه مادر نيز برنگشته باشد .

- امروزه مشخص شده كه تغذيه با شير مادر باعث تاخير در بازگشت قدرت باروري مادر مي گردد . عمل شيردهي باعث مي شود بازگشت قاعدگي برخي مادران به مدت بيش از دوازده ماه و حتي طولاني تر به تعويق افتد . در برخي ديگر از مادران بازگشت دوره ي عادت ماهيانه فقط به مدت 3 الي 4 ماه پس از زايمان به تعويق مي افتد .

- تعداد زماني كه كودك از شير مادر تغذيه مي كند ، مهم ترين اصل در تعيين زمان بازگشت دوره ي قاعدگي مادر است . اگر يك كودك به طور مكرر از شير مادر تغذيه كند ، قاعدگي مادر مدت طولاني تري به تعويق خواهد افتاد . اما اگر تغذيه با شير مادر به اوقات خاصي در شبانه روز محدود شود ، قاعدگي مادر بسيار سريع تر باز مي گردد .

- بازگشت عادت ماهيانه ، به اين معني است كه مادر مي تواند دوباره باردار شود .

- امكان دارد مادر قبل از بازگشت عادت ماهيانه مجدداً باردار شود . زني كه بخواهد از حاملگي بعدي جلوگيري كند ، بايد روش ديگري از برنامه ي تنظيم خانواده را در صورت وقوع هر يك از موارد زير انتخاب نمايد :

- نوزادش به سن 6 ماهگي رسيده باشد ؛

- قاعدگي ماهانه اش بازگشته باشد ؛

_ نوزاد علاوه بر شير مادر شروع به خوردن غذا و آشاميدني هاي ديگر كرده باشد .

-   مادر چه قصد شير دادن به فرزند خود را داشته باشد يا خير ، به هر صورت بايد والدين را در خصوص تنظيم خانواده آگاه نمود .

§           منبع :

مطالب اين بخش توسط سازمان يونيسف ، بهداشت جهاني ، يونسكو ، صندوق جمعيت ملل متحد (UNFDA ) با همكاري بيش از 160 سازمان از بين بهترين سازمان هاي شناخته شده ي دنيا جمع آوري گرديده است .

اشاعه ي اين مطالب در ايران در سايه ي مشاركت دفتر نمايندگي يونيسف در ايران ، اداره ي كل تغذيه و هماهنگي بهداشت مدارس آموزش و پرورش و وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي صورت پذيرفته است .