15 اسفند
یکی از زیباترین و پر ثمرترین نعمت های بیکران پروردگار متعال، درخت می باشد که بخش قابل توجهی از نیازهای انسان و سایر موجودات زنده را بر آورده می سازد تا حدی که انسان نوعی تقدّس و ارزش معنوی برای آن قایل شده است.
در ایران باستان نیز نوشته های افسانه ای در مورد درخت و درختکاری، به رشته تحریر در آمده، که بیانگر احترام خاص ایرانیان به موضوع درختکاری از زمان های دیرین است. تاریخ می گوید، که ایرانیان حتی در دشوارترین شرایط جغرافیایی در ابعاد وسیعی به کاشت درخت پرداخته و زمین را به برکت وجود درختان سر سبز و زیبا، بارورتر و با طراوت تر ساخته اند. درختکاری علاوه بر داشتن پشتوانه هایی از علایق ملی و سنت تاریخی در ایران، با اعتقادات مذهبی مردم نیز پیوند دارد ،امری که اجر دنیوی و اخروی دارد و از حرمت و قداست ویژه ای برخوردار است، تا آن که کاشت درخت، نوعی عبادت فرض، و لطمه به آن، گناه محسوب می شده است، زیرا از دیر باز، چوب درختان نقش پر اهمیتی در زندگی بشر داشته و انسان استفاده های فراوانی از آن می کرده است.
در این زمینه احادیث و روایات معتبری از پیامبر گرامی اسلام (ص) و ا ئمه معصومین (ع) وجود دارد که بیانگر اهمیت درختکاری از نظر آن بزرگواران است.[1]
امام جعفر صادق(ع) فرموده است : 6 چیز است که مؤمن پس از مرگ، از آن ها بهره مند می شود: فرزند صالح، مصحفی که از او بماند، چاه آبی که حفر کرده باشد،آبی که جاری کند، سنت نیکی که بنهد و درختی که بکارد.
روایت شده است : حضرت علی (ع) به ایجاد نخلستان بزرگی پرداختند و به دست مبارک و تلاش مستمرشان، آن را به بار نشاندند.
رهبر معظم انقلاب اسلامی، ضمن تأکید فراوان بر اهمیت کاشت درخت در هر مکانی که امکان آن وجود دارد، تصریح کرده اند:[2]
اگر هر فرد ایرانی فقط یک نهال بکارد، میلیون ها درخت بر آنچه موجود است، افزوده خواهد شد.
در قرآن کریم، متجاوز از 20 آیه به تمشیت و قدرت الهی که چگونه سرّ رویش در دل دانه ها نهاده شده و میوه هایی که در رنگ و شکل و طعم و عطر و خواص دیگر، به عبارت خود قرآن، متشابه و غیر متشابه خلق شده است [اشاره دارد] و همه این ها آیات و بیّناتی است از موهبت و برکات الهی در حق بندگان و نشانه هایی برای معرفت و پرستش پروردگار، به قول سعدی (علیه الرحمه):
برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
در جمهوری اسلامی ایران، از 15 تا 22 اسفند ماه به عنوان "هفته منابع طبیعی تجدید شونده" نامگذاری شده است که نخستین روز این هفته، "روز درختکاری" است و مراسم ویژه ای بر پا می شود. در این هفته، نهال انواع درختان، متناسب با شرایط جوی ایران بین مردم توزیع می گردد و شیوه های کاشت درخت به علاقه مندان آموزش داده می شود. آنچه اهمیت درختکاری را در ایران دو چندان کرده است، شرایط آب و هوایی خشک و کم باران اغلب مناطق کشور است . میزان بارندگی در بسیاری از نقاط ایران، فقط 250 تا 300 میلیمتر است. با کاشت درختان سازگار با این وضعیت جوی، می توان به تلطیف هوا پرداخت و محیط زیست را با طراوت کرد.
فواید درخت
درخت در تابستان به عنوان سایبانی خوب و در زمستان به عنوان سوختی مناسب است. میوه بسیاری از درختان، خوردنی است. درختان علاوه بر تلطیف هوا و پالایش آن، موجب حفظ محیط زیست، ایجاد فضایی سر سبز و زیبا برای گردش، تأمین آب های زیرزمینی، ازدیاد آب رودخانه ها و چشمه سارها، حفظ خاک و حاصلخیزی اراضی کشاورزی نیز می شود. کاشت درختان در اطراف مزارع، دسترنج کشاورزان را از گزند باد در امان می دارد. همچنین، با غرس درخت می توان از پیشروی بیابان ها و کویرها جلوگیری به عمل آورد.
علاوه بر موارد مذکور، استفاده از چوب درختان در تأمین نیازهای اساسی صنایع چوب و فرآورده های فرعی آن و همچنین، مصرف شیره برخی درختان در صنعت و تهیه دارو، نقش درختان را در پیشرفت اقتصاد جامعه آشکار می سازد.
اهمیت حفاظت از جنگلهای ایران
هر درختی که در گوشه ای روییده و شاخ و برگ گسترده است، متعلق به آحاد ملت و بخشی از ثروت ملی محسوب می شود، بنا بر این، حراست از هر درخت جزء وظایف ملّی و شرعی ماست و قصور در این زمینه گناهی بزرگ است، زیرا درختان به عنوان مهمترین منابع تجدید شونده طبیعی، نقش بسیار مهمی در زندگی ما دارند و به قولی، از گهواره تا گور مورد مصرف انسان قرار می گیرند و به وی فایده می رسانند. پس اگر با تیغ جهالت و سود پرستی به مصاف درختان جوان برویم، گناهی نا بخشودنی را مرتکب شده ایم.
سرزمین ایران با وجود داشتن شرایط جوی غیر یکنواخت و کم آبی، محل رشد و نمو درختان بزرگ و تنومندی بوده، که برخی از آن ها چند دهه عمر کرده اند و از نظر ارتفاع و ضخامت، زبانزد خاص و عام شده اند، برای مثال، در نبش کوچه ای موسوم به "غریبان" واقع در بازار تهران، درخت گردوی عظیمی که طول آن 30 متر و قطر تنه اش 4 متر و گفته می شود، این درخت حدود 850 سال عمر دارد.
در کشور شیلی 84% ، فنلاند 72%، ژاپن 63% ، سوئد 56% و ایران فقط 10% جنگل دارد.
بنا بر آمار رسمی،[3] روزانه در شهر تهران، بیش از 6 هزار تن "منو اکسید کربن"، 550 تن "هیدرو کربن های اشباع نشده"، 66 تن "اکسیدهای ازت"، 13 تن "دی اکسید گوگرد"، 5 تن سرب و مقادیر زیادی ذرات معلق در هوا، وارد ریه های ساکنین شده و سبب بیماری های گوناگونی می گردد. کارشناسان، گسترش فضای سبز را یکی از راه های مؤثر در تقلیل آلودگی هوا می دانند. و می گویند: 150 متر مربع فضای سبز قادر است، "اکسیژن" مورد نیاز یک انسان را برای مدت یک سال تأمین کند. این در حالی است که متراژ فضای سبز موجود برای هر یک از شهروندان تهران کمتر از 3 متر مربع برآورد شده است.
با مقایسه این ارقام، به محدودیت اراضی جنگلی و فضای سبز کشور پی می بریم که در کنار حراست شدید از جنگلهای موجود، اجرای طرحهای گسترده جنگل کاری و همچنین، احیای جنگلهای مخروبه کشورمان، تا چه حدی برای سلامتی مردم اهمیت دارد و به رونق اقتصادی مملکت کمک می کند.
کارشناسان تخمین زده اند، سالانه باید حداقل 200 تا 300 میلیون نهال جنگلی در ایران کاشته شود. اگر به صورت علمی از درختان استفاده شود و در ضمن، گونه های آنها تکثیر گردد، نه تنها میزان منابع چوب جنگلی کاهش نمی یابد، بلکه بر شمار درختان افزوده می شود، بنابراین، هر گونه برداشت و استفاده بی رویه و غیر علمی از چوب درختان، نه تنها زمین را از وجود پر برکت آنها بی بهره می سازد، بلکه در نهایت، موجب انقراض و انهدام جنگل ها می شود.
تأسیس کارخانه های بزرگ برای بهره برداری اصولی از جنگلها، امری ضروری است، زیرا با این طریق می توان آن گروه از چوبهای صنعتی را که دارای ارزش صنعتی هستند ( با به حداقل رساندن میزان ضایعات)، به الوار تبدیل کرد و در اختیار واحدهای تولید وسایل چوبی و دیگر مصرف کنندگان چوب قرار داد. شایان ذکر است، هم اکنون با اِعمال روش های ژنتیک، انتخاب بهترین گونه ها و استفاده از کودهای شیمیایی کارآمد و ادوات جدید صنعتی، سن بهره برداری از درختان در جهان کاهش یافته است، یعنی می توان در مدت زمان کوتاهی، درختان را به رشد مورد نیاز خود رسانید و از آن ها استفاده کرد.
"بیابان زایی" خطری فزاینده برای منابع طبیعی و زندگی انسانی
در هیچ دوره ای از حیات بشر، همچون امروز، منابع طبیعی و محیط زیست مورد بی مهری و تخریب قرار نگرفته است. هم اکنون محیط زیست در برابر خطرات عمده ای قرار دارد که 4 گروه از آنها اهمیت بیشتری دارند:
الف- افزایش مقدار "گازکربنیک" در اتمسفر زمین که موجب افزایش درجه حرارت متوسط کره زمین می شود.
ب – تخریب "لایه ازن".
ج – آلودگی های صنعتی و شیمیایی.
د – "بیابان زایی".
شواهد اقلیمی نشان می دهند، پدیده بیابان زایی مشکل کشورهایی است که از نظر جغرافیایی در مناطق خشک یا نیمه خشک جهان قرار دارند. اما در واقع، این پدیده و اثرات ناگوار آن، در نهایت، همه جهان را شامل خواهد شد. آمار و ارقام نشان می دهد، صحراها و بیابان ها بیش از از سطح خشکی های زمین را پوشانیده اند و به طور پیوسته در حال گسترش می باشند.[4] بر اساس آمار منتشر شده از سوی "آژانس بین المللی توسعه"، طی نیم قرن گذشته، تنها بیش از 65 میلیون هکتار جنگل، مرتع و زمین های مناسب برای کشاورزی که در کناره های صحراها واقع بوده اند، به بیابان تبدیل شده اند. وسعت سرزمین هایی که هم اکنون در معرض تهدید جدی ناشی از گسترش بیابان ها قرار دارند، 3 میلیارد هکتار است.
فقدان یا کمبود باران، از صفات بارز نواحی بیابانی است. به طور طبیعی، در جایی که باران نبارد، گیاه نیز نمی روید و در جایی که گیاه نروید، غذایی برای جانوران تولید نمی شود و جانداران نیز برای ادامه حیات خویش، به آب، غذا و اکسیژن نیازمندند. به همین علت، زندگی در بیابان رنگ می بازد و تنها موجوداتی در این مناطق زندگی می کنند که خود را با شرایط ناگوار و کشنده آن تطبیق داده اند و کم توقع و سازگار هستند.
اگر پوشش گیاهی در سطح جهان، به همین روال تخریب شود و بیابان ها با همین سرعت توسعه یابند، میزان اکسیژن و مواد غذایی روز به روز در سطح کره زمین کاهش خواهد یافت.
بخش وسیعی از ایران را بیابان های خشک و سوزانی فرا گرفته است که در آن ها کمتر اثری از آب و آبادانی مشاهده می شود. سطح این کویرها نسبت به فلات ایران بسیار پست است، به عنوان مثال، ارتفاع "کویر لوت" و "کویر نمک" از سطح دریا، 300 م تر و 685 متر است.
دو عامل انسانی و طبیعی موجب گسترش بیابان ها می شوند. تغییرات پوسته زمین یکی از عوامل اصلی طبیعی منجر به توسعه صحراهاست، بدین ترتیب که بالا آمدن کوه ها از سطح زمین، مانع رسیدن ابرهای باران زا به مناطق مرکزی محیط پیرامون آن ها می شود و در نتیجه، بر وسعت سطح خشکی ها افزوده می گردد. فعالیت های انسانی تشدید کننده روند توسعه بیابان ها نیز عبارتند از :
حشم داری و کشاورزی غیر اصولی، استفاده بی رویه از آبهای زیر زمینی، فعالیت های شهرنشینی و مصرفی که از دو جنبه زیاده طلبی و ازدیاد جمعیت سر چشمه می گیرند.
احیای جنگلها و ایجاد پوشش گیاهی، یکی از راه های اساسی برای جلوگیری از توسعه صحراهاست، زیرا پوشش گیاهی مناسب به علت کاهش دادن سرعت جریان آب و باد، وارد کردن آب در خاک و پیوند دادن ذرات خاک توسط ریشه های خود، می تواند از حرکت خاک و فرسایش آن جلوگیری به عمل آورد. امروزه می توان ادعا کرد که هیچ عاملی بهتر از پوشش گیاهی مناسب در شیب های تند، نمی تواند مانع از فرسایش خاک بشود.
مهمترین دلایل تخریب جنگلها
- تبدیل بی رویه جنگلها به اراضی زراعی.
- استفاده بیش از حد از سر شاخه های درختان جنگلی برای تعلیف دام ها.
- ایجاد فضای باز در جنگلها برای کاشت علوفه.
- برداشت بیش از حد از چوبهای جنگلی برای تهیه هیزم و زغال مورد مصرف دامداران، روستاییان و ساکنان مناطق جنگلی و شهرهای مجاور، (طبق پژوهش های کارشناسان، یک خانواده دامدار جنگل نشین در طول سال برای تأمین مصارف سوختی و ساختمانی خود، حدود 75 متر مکعب چوب مصرف می کند که اگر این مقدار چوب در چرخه تولید و اقتصاد قرار گیرد، می تواند ارزش افزوده زیادی را عاید کشور کند.)
- قطع درختان جنگلی به منظور امرار معاش از طریق فروش آن ها.
- گسترش مناطق مسکونی در نواحی جنگلی، به دلیل رشد روز افزون جمعیت.
- توسعه راه های روستایی، انتقال خطوط نیرو و ...
- استخراج غیر علمی چوب از جنگلها.
- عدم غرس نهال کافی متناسب با قطع درختان کهن.
- نبود کارخانه های چوب استاندارد به تعداد کافی، جهت استفاده بهینه از چوب جنگلی و به حداقل رساندن میزان ضایعات آن ها .
راه کارهای جلوگیری از تخریب جنگلها در ایران
هر چند عوامل تخریب و راه حلهای احیای جنگلها، برای کارشناسان و مسؤولان امر روشن است ولی بهترین شیوه ها برای ایجاد و احیای جنگلها و جلوگیری از تخریب آن ها، به شرح زیر می باشد:
- تجدید نظر در ساختار تشکیلاتی سازمان جنگلها و مراتع کشور.
- استخدام و آموزش نیروهای متعهد و متخصص به تعداد کافی برای همکاری در دانشکده های منابع طبیعی.
- آموزش روش های حفظ و ایجاد پوشش های گیاهی به مردم.
- به کارگیری شیوه های کارآمد و پیشرفته به جای روش های سنتی.
- ایجاد زمینه مناسب برای سرمایه گذاری بخش های خصوصی و دولتی در جهت حفظ و توسعه منابع طبیعی و ایجاد هماهنگی میان دو بخش.
- رفع مشکلات و نارسایی ها در زمینه های فنی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، به منظور ایجاد امکانات لازم برای استفاده مطلوب از منابع طبیعی.
- ایجاد نظامی جامع و صحیح برای بهره برداری بهینه از منابع طبیعی.
- تشویق مردم به امر درختکاری از طریق اعطای بخشودگی های مالیاتی و ...
- حفاظت از جنگل ها، جلوگیری از قاچاق چوب و برخورد قاطع با آنان.
- تسریع در لوله کشی گاز روستاها و شهرهای مجاور جنگل ها، مراتع و حاشیه کویرها، به منظور جلوگیری از استفاده بی رویه از چوب و بوته.
- جلوگیری از بروز آتش سوزی و اطفای سریع آن ها در جنگل ها.
- تکثیر گونه های مرغوب درختان و مبارزه با آفات درختان.
- کنترل چرای دام ها در جنگل ها از طریق کمک به تأمین نیازمندی های اولیه دامداران نظیر (نظیر تأمین علوفه) و تشویق آن ها به دامداری ساکن و کشت علوفه.
- جلب مشارکت جنگل نشینان و دامداران در امر توسعه و احیای جنگل ها و مراتع و بهره برداری اصولی از این منابع طبیعی در قالب تعاونی ها و طرح های مشارکت مردمی.
- ایجاد جنگل از طریق کاشت گونه های دارای رشد سریع نظیر ، صنوبر، "اکالیپتوس"، و درختان دارای برگ های سوزنی.
- بها دادن هر چه بیشتر به امر پژوهش های علمی در زمینه منابع طبیعی.
- تشویق کشاورزان به ایجاد باد شکن های درختی در اطراف مزارع.
- اصلاح روش های بهره برداری از چوب، به منظور دستیابی به ارزش افزوده فرآورده های چوبی.
- تخلیه سریع چوب های افتاده در جنگل ها برای جلوگیری از پوسیدگی و آفت زدگی درختان جنگلی.
- جلوگیری از تبدیل مراتع به دیمزارهای کم بازده.
- استفاده بهینه از آب در مناطق خشک و کم باران.
- هم آهنگی و همکاری تنگاتنگ وزارت نیرو، اداره آبیاری و سازمان جنگل ها و مراتع جمهوری اسلامی ایران در زمینه بهره برداری اصولی از آب های کشور.
- ایجاد کمربند سبز پیرامون کویرها با هدف پیشگیری از گسترش بیابان ها.
1- روزنامه اطلاعات، 15/12/68، ص 5.
1- روزنامه اطلاعات 15/12/68 ، ص 5
منم آن شاعر ساحر که به افسون سخن از نی کلک همه قند و شکر می بارم
1- سازمان ترافیک و حمل و نقل شهر تهران، گزارش سال 1375.
1- روزنامه اطلاعات، 16/12/1368.
